Από την εκπαιδευτική εξέγερση στη δημοκρατική και σοσιαλιστική ρήξη στην Ευρώπη

10 Οκτωβρίου 2026

Οι μαθητικές και φοιτητικές κινητοποιήσεις που συγκλονίζουν τη Γαλλία και το Βέλγιο δεν αποτελούν μια στιγμιαία νεανική έκρηξη ούτε μια απλή διαμαρτυρία για επιμέρους εκπαιδευτικά προβλήματα. Είναι η ορατή εκδήλωση μιας βαθύτερης κοινωνικής κρίσης: μιας ολόκληρης γενιάς που βλέπει το δημόσιο σχολείο και το πανεπιστήμιο να υποβαθμίζονται, την εργασία να γίνεται επισφαλής, τη στέγη απρόσιτη και το μέλλον της να υποθηκεύεται στο όνομα της λιτότητας, της ανταγωνιστικότητας και της πολεμικής οικονομίας.

Στη Γαλλία το κίνημα ξεκίνησε από σχολεία των λαϊκών προαστίων και εξαπλώθηκε σε εκατοντάδες λύκεια, δεκάδες πανεπιστήμια και πολλές πόλεις. Στις 6 Οκτωβρίου περισσότεροι από 266.000 άνθρωποι διαδήλωσαν σε όλη τη χώρα, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των αρχών, με μαζικά σχολικά μπλόκα και αποχές από τα μαθήματα. Οι κινητοποιήσεις ανέδειξαν τις κενές θέσεις εκπαιδευτικών, τα υπερφορτωμένα τμήματα, τις φθαρμένες εγκαταστάσεις, την εξουθενωτική καθημερινότητα και το άγχος που προκαλούν οι μηχανισμοί εκπαιδευτικής επιλογής. Η ίδια η γαλλική κυβέρνηση αναγκάστηκε να αναγνωρίσει τα προβλήματα και να εξαγγείλει την πρόσληψη περίπου 3.000 αναπληρωτών εκπαιδευτικών.

Στο γαλλόφωνο Βέλγιο η αντίδραση στρέφεται εναντίον ενός σχεδίου περικοπών εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ στην εκπαίδευση, της αύξησης των διδάκτρων και της επιδείνωσης των όρων εργασίας των εκπαιδευτικών. Στις 9 Οκτωβρίου δεκάδες χιλιάδες εργαζόμενοι, εκπαιδευτικοί και φοιτητές διαδήλωσαν στις Βρυξέλλες κατά της λιτότητας, των αλλαγών στις συντάξεις και της αποδυνάμωσης των δημόσιων υπηρεσιών. Οι εκτιμήσεις κυμάνθηκαν από 30.000 έως 50.000 διαδηλωτές.

Αυτή ακριβώς η συνάντηση της νεολαίας με τον κόσμο της εργασίας αποτελεί το σημαντικότερο στοιχείο των κινητοποιήσεων. Όταν το μαθητικό μπλόκ παραμένει απομονωμένο, μπορεί να εξαντληθεί ή να κατασταλεί. Όταν όμως συνδέεται με τους εκπαιδευτικούς, τα συνδικάτα, τους εργαζομένους στις μεταφορές, στην υγεία και στις δημόσιες υπηρεσίες, μετατρέπεται σε εστία μιας πολύ ευρύτερης κοινωνικής σύγκρουσης.

Η εξέγερση αποκαλύπτει την πραγματική Ευρώπη

Το γαλλικό και το βελγικό κίνημα δεν προέκυψαν από το πουθενά. Είναι προϊόν μιας Ευρώπης στην οποία η δημόσια εκπαίδευση αντιμετωπίζεται ως κόστος, ενώ η στρατιωτικοποίηση παρουσιάζεται ως αδιαπραγμάτευτη ανάγκη.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διακηρύσσει ότι το σχέδιο “Readiness 2030” μπορεί να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για έως και 800 δισεκατομμύρια ευρώ πρόσθετων αμυντικών δαπανών. Παράλληλα, το Συμβούλιο της ΕΕ παραδέχεται ότι οι ευρωπαϊκοί δημοσιονομικοί κανόνες περιορίζουν τις δημόσιες δαπάνες, αλλά θεσπίζεται ειδική ευελιξία ακριβώς για την αύξηση των στρατιωτικών προϋπολογισμών.

Επομένως, το ζήτημα δεν είναι ότι «δεν υπάρχουν χρήματα». Το ζήτημα είναι ποιος αποφασίζει πού κατευθύνονται. Για εξοπλισμούς, επιδοτήσεις μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων και στήριξη του χρηματοπιστωτικού συστήματος οι δημοσιονομικοί κανόνες μπορούν να γίνουν ελαστικοί. Για σχολεία, πανεπιστήμια, νοσοκομεία, κοινωνική κατοικία και αξιοπρεπείς μισθούς παρουσιάζονται ως απαράβατοι νόμοι.

Αυτή είναι η ουσία του σημερινού ευρωπαϊκού νεοφιλελεύθερου μοντέλου. Η πολιτική του «ακροκέντρου» υπόσχεται εκσυγχρονισμό, αλλά παράγει ιδιωτικοποίηση, κοινωνικό αποκλεισμό και αυταρχισμό. Επικαλείται την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη, ενώ οργανώνει τον ανταγωνισμό μεταξύ εργαζομένων και λαών. Μιλά για δημοκρατικές αξίες, αλλά αντιμετωπίζει τη νεολαία ως πρόβλημα δημόσιας τάξης όταν αυτή διεκδικεί λόγο για το μέλλον της.

Η εξέγερση δεν είναι ακόμη επανάσταση

Οφείλουμε, όμως, να είμαστε πολιτικά ακριβείς. Οι σημερινές κινητοποιήσεις, όσο μαζικές και μαχητικές κι αν είναι, δεν αποτελούν ακόμη επανάσταση. Αποτελούν, όμως, το υλικό από το οποίο μπορεί να γεννηθεί μια δημοκρατική και κοινωνική επαναστατική διαδικασία.

Μια εξέγερση γίνεται επανάσταση όχι όταν αυξάνονται τα σπασμένα τζάμια, αλλά όταν αλλάζει ο συσχετισμός κοινωνικής δύναμης: όταν οι καταπιεζόμενοι οργανώνονται, αποκτούν κοινό πρόγραμμα, δημιουργούν δικούς τους δημοκρατικούς θεσμούς και διεκδικούν την πολιτική εξουσία για να μετασχηματίσουν την οικονομία και την κοινωνία.

Η τυφλή βία, οι εμπρησμοί και οι επιθέσεις χωρίς πολιτικό στόχο δεν αποτελούν απόδειξη ριζοσπαστισμού. Στο Βέλγιο, παρά τον κατά βάση ειρηνικό χαρακτήρα των μεγάλων διαδηλώσεων, καταγράφηκαν επεισόδια και καταστροφές από μικρότερες ομάδες. Τέτοιες ενέργειες απομονώνουν το κίνημα από την κοινωνία, διευκολύνουν την κρατική καταστολή και επιτρέπουν στην εξουσία να εξαφανίσει τα αιτήματα πίσω από εικόνες χάους.

Η επαναστατική στρατηγική δεν ταυτίζεται με τη στρατιωτικοποίηση του κινήματος. Ταυτίζεται με την ικανότητά του να κινητοποιεί εκατομμύρια ανθρώπους, να παραλύει δημοκρατικά την οικονομική λειτουργία, να αποσύρει τη λαϊκή συναίνεση από την κυβερνητική πολιτική και να οικοδομεί μια αξιόπιστη εναλλακτική εξουσία.

Ποια πολιτική πρωτοπορία χρειάζεται

Η αυθόρμητη αγανάκτηση δεν αρκεί. Χωρίς οργάνωση, συνέχεια και πολιτικό σχέδιο, ακόμη και η μεγαλύτερη κινητοποίηση μπορεί να κουραστεί, να κατακερματιστεί ή να περιοριστεί σε μικρές κυβερνητικές παραχωρήσεις. Η εξαγγελία προσλήψεων στη Γαλλία δείχνει ότι η κινητοποίηση μπορεί να αποσπά κατακτήσεις· δείχνει, όμως, και πώς μια κυβέρνηση μπορεί να επιχειρήσει να εκτονώσει ένα συνολικό κίνημα με αποσπασματικά μέτρα.

Χρειάζεται επομένως πολιτική πρωτοπορία. Όχι μια αυτοδιορισμένη ηγεσία που θα διατάζει τη νεολαία. Όχι ένα κλειστό κόμμα-ιδιοκτήτης του κινήματος. Και ασφαλώς όχι ένας παράνομος ή στρατιωτικοποιημένος μηχανισμός που θα υποκαθιστά τη μαζική δράση.

Η αναγκαία πρωτοπορία πρέπει να είναι:

• πολιτικά συγκροτημένη και σοσιαλιστικά προσανατολισμένη,
• δημόσια και όχι συνωμοτική,
• πλουραλιστική και βαθιά δημοκρατική,
• εκλεγμένη από τις συνελεύσεις,
• ανακλητή οποιαδήποτε στιγμή,
• οικονομικά διαφανής,
• διεθνιστική και ταυτόχρονα προσηλωμένη στη λαϊκή κυριαρχία,
• απολύτως ανεξάρτητη από κυβερνήσεις, επιχειρηματικά συμφέροντα και γραφειοκρατικούς μηχανισμούς.

Πρωτοπορία δεν είναι εκείνος που κάνει την πιο θεαματική σύγκρουση. Είναι εκείνος που βοηθά περισσότερους ανθρώπους να συμμετέχουν, να οργανώνονται και να συνειδητοποιούν τη δύναμή τους.

Ένα κοινό πρόγραμμα ευρωπαϊκής κοινωνικής ρήξης

Οι κινητοποιήσεις χρειάζονται ένα σαφές πολιτικό πρόγραμμα που να ενώνει μαθητές, φοιτητές και εργαζομένους. Ένας τέτοιος άξονας θα μπορούσε να περιλαμβάνει:

1. Πλήρη ανατροπή των περικοπών στην εκπαίδευση. Μαζικές προσλήψεις μόνιμων εκπαιδευτικών, μείωση του αριθμού μαθητών ανά τμήμα και δημόσιο πρόγραμμα ανακαίνισης σχολείων και πανεπιστημίων.
2. Πραγματικά δωρεάν δημόσια εκπαίδευση. Κατάργηση ή αντιστροφή των αυξήσεων στα δίδακτρα, φοιτητική στέγη, επαρκείς υποτροφίες και δωρεάν μετακινήσεις, σίτιση και εκπαιδευτικό υλικό.
3. Κατάργηση των ταξικών και αδιαφανών μηχανισμών αποκλεισμού. Οι γαλλικές φοιτητικές οργανώσεις ζητούν ήδη την κατάργηση συστημάτων όπως το Parcoursup και το Mon Master, τη δημιουργία νέων θέσεων σπουδών και ουσιαστική συμμετοχή των φοιτητών στη διοίκηση.
4. Ριζική φορολόγηση του μεγάλου πλούτου και των υπερκερδών. Κατάργηση των φορολογικών προνομίων των πολυεθνικών, καταπολέμηση της φοροδιαφυγής και μεταφορά πόρων προς την παιδεία, την υγεία και την κοινωνική κατοικία.
5. Δημόσιος και κοινωνικός έλεγχος των στρατηγικών τομέων. Ενέργεια, μεταφορές, νερό, βασικές υποδομές και κρίσιμες χρηματοπιστωτικές λειτουργίες δεν μπορούν να λειτουργούν αποκλειστικά με κριτήριο το ιδιωτικό κέρδος.
6. Εγγυημένη εργασία και αξιοπρεπής ζωή για τη νέα γενιά. Κατώτατοι μισθοί που καλύπτουν το κόστος ζωής, προστασία των συλλογικών συμβάσεων, περιορισμός της επισφάλειας και δημόσια προγράμματα κοινωνικά και οικολογικά χρήσιμης απασχόλησης.
7. Δημοκρατικά δικαιώματα και λογοδοσία των μηχανισμών καταστολής. Ανεξάρτητη διερεύνηση κάθε καταγγελίας αστυνομικής αυθαιρεσίας, αναγνώριση των διακριτικών των αστυνομικών και πραγματικός δικαστικός και κοινοβουλευτικός έλεγχος.
8. Απόρριψη της Ευρώπης της λιτότητας και της πολεμικής οικονομίας. Οι κοινωνικές δαπάνες πρέπει να εξαιρεθούν από τους δημοσιονομικούς περιορισμούς. Η ευρωπαϊκή συνεργασία πρέπει να οικοδομηθεί στη βάση της ειρήνης, της ισότιμης συνεργασίας των λαών και της κοινωνικής ασφάλειας.
9. Αντιφασιστική και αντιρατσιστική ενότητα. Ίσα κοινωνικά και πολιτικά δικαιώματα ανεξάρτητα από καταγωγή, θρησκεία ή χρώμα. Καμία ανοχή στη μετατροπή του μετανάστη, του πρόσφυγα ή του φτωχού μαθητή σε αποδιοπομπαίο τράγο.
10. Δημοκρατική επανίδρυση της Ευρώπης. Περισσότερη εξουσία στους λαούς και λιγότερη σε ανεξέλεγκτους τεχνοκρατικούς μηχανισμούς, τραπεζικά συμφέροντα και λόμπι. Μια Ευρώπη κυρίαρχων λαών, κοινωνικής δικαιοσύνης και συνεργασίας — όχι μια ένωση αγορών, λιτότητας και εξοπλισμών.

Από τα αιτήματα στην οργανωμένη δύναμη

Το πρόγραμμα χρειάζεται συγκεκριμένο σχέδιο δράσης.

Πρώτον, γενικές συνελεύσεις παντού. Σε κάθε σχολείο, πανεπιστήμιο και σχολή πρέπει να λειτουργούν ανοιχτές συνελεύσεις που θα εκλέγουν ανακλητούς αντιπροσώπους. Οι αποφάσεις για καταλήψεις, διαδηλώσεις και διαπραγματεύσεις πρέπει να λαμβάνονται δημόσια και συλλογικά.

Δεύτερον, πανεθνικός συντονισμός. Οι τοπικές συνελεύσεις οφείλουν να συγκροτήσουν εθνικά συντονιστικά όργανα στη Γαλλία και στο Βέλγιο, με συγκεκριμένες εντολές και περιορισμένη θητεία. Χρειάζεται κοινός χάρτης δέκα έως δώδεκα αδιαπραγμάτευτων αιτημάτων.

Τρίτον, οργανική σύνδεση με το εργατικό κίνημα. Φοιτητές και μαθητές πρέπει να απευθυνθούν απευθείας στα πρωτοβάθμια σωματεία, στους συλλόγους εκπαιδευτικών και στους εργαζομένους των δημόσιων υπηρεσιών. Στόχος πρέπει να είναι η κλιμάκωση προς συντονισμένες απεργίες, κυλιόμενες κινητοποιήσεις και, όταν έχει οικοδομηθεί η αναγκαία κοινωνική υποστήριξη, πανεθνική γενική απεργία.

Τέταρτον, κοινό πανευρωπαϊκό κέντρο συντονισμού. Αντιπροσωπείες των γαλλικών και βελγικών συνελεύσεων πρέπει να απευθύνουν πρόσκληση σε μαθητικά, φοιτητικά και εργατικά κινήματα της υπόλοιπης Ευρώπης. Μια πρώτη πανευρωπαϊκή ημέρα δράσης μπορεί να προετοιμάσει ένα Δημοκρατικό Συνέδριο Νεολαίας και Εργασίας, με κοινό πρόγραμμα και εκλεγμένο συντονιστικό.

Πέμπτον, οργανωμένη πολιτική ανυπακοή. Αποχές, καταλήψεις, καθιστικές διαμαρτυρίες, αποκλεισμοί διοικητικών κέντρων και άλλες μορφές πίεσης μπορούν να κλιμακωθούν με αυστηρή μη βίαιη περιφρούρηση. Σκοπός δεν είναι η τυχαία σύγκρουση με τον πολίτη, αλλά η στοχευμένη πολιτική πίεση στα κέντρα λήψης αποφάσεων.

Έκτον, κοινωνικές δομές αλληλεγγύης. Νομική υποστήριξη, ταμεία απεργών, ομάδες πρώτων βοηθειών, συλλογικές κουζίνες και δίκτυα φιλοξενίας είναι αναγκαία για να αντέξει ένα μακρόχρονο κίνημα.

Έβδομον, ανεξάρτητη ενημέρωση και τεκμηρίωση. Το κίνημα χρειάζεται δικά του μέσα ενημέρωσης, δημόσιο αρχείο αποφάσεων και επαληθευμένες καταγραφές περιστατικών καταστολής. Κάθε σοβαρή καταγγελία πρέπει να τεκμηριώνεται. Η αξιοπιστία αποτελεί πολιτικό όπλο.

Όγδοον, πολιτικό μέτωπο χωρίς ιδιοκτησιακές λογικές. Η κινητοποίηση δεν μπορεί να περιοριστεί στην κοινωνική διαμαρτυρία. Χρειάζεται ένα ανοιχτό δημοκρατικό και σοσιαλιστικό μέτωπο, ικανό να παρεμβαίνει και στις εκλογές χωρίς να μετατρέπει τις συνελεύσεις σε μηχανισμό οποιουδήποτε κόμματος. Το κοινωνικό κίνημα πρέπει να διατηρεί την αυτονομία του και ο πολιτικός φορέας να λογοδοτεί σε αυτό — όχι το αντίστροφο.

Πώς αποτρέπεται η ακροδεξιά ιδιοποίηση

Η ακροδεξιά θα επιχειρήσει να εκμεταλλευτεί την πραγματική οργή, παρουσιάζοντας ως υπεύθυνους τους μετανάστες, τις μειονότητες ή τους φτωχότερους. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο ηθική καταγγελία. Πρέπει να είναι κοινωνική και πολιτική.

Το κίνημα οφείλει να δείξει ότι ο αντίπαλος δεν είναι ο μαθητής άλλης καταγωγής, αλλά η πολιτική που κλείνει το σχολείο και χρηματοδοτεί το ολιγοπώλιο. Δεν είναι ο πρόσφυγας, αλλά η εργοδοσία που συμπιέζει μισθούς και δικαιώματα. Δεν είναι ένας άλλος λαός της Ευρώπης, αλλά το σύστημα που επιβάλλει σε όλους λιτότητα, ανασφάλεια και ανταγωνισμό.

Παράλληλα χρειάζεται δημοκρατική, μαζική αντιφασιστική περιφρούρηση. Καμία ανοχή σε ναζιστικά σύμβολα, ρατσιστικά συνθήματα ή επιθέσεις. Καμία, όμως, υποκατάσταση της πολιτικής πάλης από κλειστές ομάδες που αποφασίζουν ποιος δικαιούται να μιλήσει. Η καλύτερη άμυνα απέναντι στον φασισμό είναι ένα κίνημα κοινωνικά χρήσιμο, δημοκρατικά οργανωμένο και ικανό να δίνει πραγματικές απαντήσεις στην καθημερινή ανασφάλεια.

Το ιστορικό στοίχημα

Η νεολαία της Γαλλίας και του Βελγίου έχει ήδη αποδείξει ότι η κοινωνική ακινησία δεν είναι αιώνια. Έχει επιβάλει το ζήτημα της εκπαίδευσης στην πολιτική ατζέντα, έχει υποχρεώσει κυβερνήσεις να κάνουν παραχωρήσεις και έχει αρχίσει να συναντά τον οργανωμένο κόσμο της εργασίας.

Αλλά η σπίθα από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζεται κοινωνικό καύσιμο, πολιτική κατεύθυνση και δημοκρατική οργάνωση.

Η επιλογή δεν βρίσκεται ανάμεσα στην παθητική αναμονή των επόμενων εκλογών και στον τυφλό συγκρουσιασμό. Υπάρχει ένας δυσκολότερος αλλά αποτελεσματικότερος δρόμος: μαζική πολιτική ανυπακοή, εργατικός και φοιτητικός συντονισμός, παρατεταμένες απεργίες, κοινωνική αλληλεγγύη, ανεξάρτητη ενημέρωση, δημοκρατικός έλεγχος των ηγεσιών και συγκρότηση ενός πανευρωπαϊκού σοσιαλιστικού πολιτικού μετώπου.

Επανάσταση σήμερα σημαίνει να αλλάξει ριζικά το ποιος αποφασίζει, ποιος κατέχει τον κοινωνικό πλούτο, ποιος ελέγχει τις στρατηγικές υποδομές και για ποιες ανάγκες λειτουργεί η οικονομία. Σημαίνει να περάσει η εξουσία από τις αγορές, τα ολιγοπώλια και τις ανεξέλεγκτες γραφειοκρατίες στους εργαζομένους και στους δημοκρατικά οργανωμένους λαούς.

Τα σχολεία και τα πανεπιστήμια μπορούν να αποτελέσουν τα εργαστήρια αυτής της νέας δημοκρατίας. Οι απεργίες μπορούν να γίνουν η υλική της δύναμη. Και η πολιτική οργάνωση μπορεί να μετατρέψει τη διάχυτη οργή σε πρόγραμμα εξουσίας.

Το στοίχημα δεν είναι απλώς να υποχωρήσει μία εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Είναι να ηττηθεί μια ολόκληρη πολιτική που καταδικάζει τη νέα γενιά να ζήσει χειρότερα από την προηγούμενη. Να οικοδομηθεί μια άλλη Ευρώπη: ειρηνική, δημοκρατική, ανεξάρτητη από τα ολιγαρχικά συμφέροντα, κοινωνικά δίκαιη και σοσιαλιστική.

Η νεολαία άναψε τη σπίθα. Το καθήκον τώρα είναι να γίνει η σπίθα συνειδητή, οργανωμένη και ακατάβλητη κοινωνική δύναμη.