Το κεντρικό πολιτικό ερώτημα της εποχής μας δεν είναι απλώς πόσο παράγει μια χώρα, αλλά τι είδους πλούτο παράγει, ποιος τον ελέγχει και ποιος ωφελείται από αυτόν.
Η Ελλάδα διαθέτει ένα τεράστιο, αλλά υποτιμημένο, απόθεμα γνώσης: επιστήμονες, μηχανικούς, ερευνητές, ανθρώπους της τεχνολογίας, της υγείας, της πληροφορικής, της τεχνητής νοημοσύνης, της βιοτεχνολογίας, της ενέργειας, του πολιτισμού. Ένα μεγάλο μέρος αυτού του πλούτου, όμως, δεν καταγράφεται ουσιαστικά στην ελληνική οικονομία. Παράγεται από ελληνικά μυαλά, αλλά κεφαλαιοποιείται αλλού: στις ΗΠΑ, στη Βόρεια Ευρώπη, σε πολυεθνικές πλατφόρμες, σε venture capital funds, σε ξένα ερευνητικά οικοσυστήματα.
Η περίπτωση Ελλήνων επιστημόνων που ηγούνται εταιρειών τεχνητής νοημοσύνης αποτιμημένων σε δισεκατομμύρια δολάρια δεν είναι απλώς ιστορία ατομικής επιτυχίας. Είναι πολιτική απόδειξη μιας εθνικής και κοινωνικής αποτυχίας: η Ελλάδα μορφώνει ανθρώπους, αλλά δεν έχει δομές για να συγκρατεί, να οργανώνει και να κοινωνικοποιεί την αξία της γνώσης τους.
Αυτό ακριβώς αναδεικνύει η πρόταση για το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν Γνώσης — GDPK. Όχι ως τεχνικό λογιστικό τέχνασμα, αλλά ως πολιτικό εργαλείο. Ως νέος δείκτης που θα αποτυπώνει την άυλη παραγωγική δύναμη της χώρας: έρευνα, πατέντες, λογισμικό, αλγορίθμους, δεδομένα, επιστημονικές δημοσιεύσεις, τεχνολογικές εφαρμογές, δημιουργικές βιομηχανίες, ανθρώπινο κεφάλαιο, διασπορά γνώσης.
Όμως, από σοσιαλιστική σκοπιά, το κρίσιμο δεν είναι μόνο να μετρήσουμε τη γνώση. Είναι να απαντήσουμε: σε ποιον ανήκει η γνώση;
Διότι η γνώση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως εμπόρευμα που παράγεται με δημόσιο χρήμα και ιδιωτικοποιείται από λίγους. Δεν μπορεί τα πανεπιστήμια, τα ερευνητικά κέντρα και οι νέοι επιστήμονες να λειτουργούν ως φτηνό φυτώριο για ξένες πολυεθνικές και εγχώριες ολιγαρχίες. Η γνώση είναι κοινωνικό προϊόν. Παράγεται μέσα από δημόσια εκπαίδευση, δημόσιες υποδομές, κοινωνική εργασία, συλλογική εμπειρία. Άρα πρέπει να επιστρέφει στην κοινωνία.
Η συζήτηση αυτή δεν είναι ξένη προς την ελληνική προοδευτική παράδοση. Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν από τους πρώτους που μίλησαν για την ανάγκη η Ελλάδα να αξιοποιήσει τη γνώση και την υψηλή τεχνολογία. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 προωθήθηκε η ιδέα των Τεχνοπόλεων και των Επιστημονικών – Τεχνολογικών Πάρκων, με πρωτοβουλία της ΕΤΒΑ, η οποία ήδη υλοποιούσε το καινοτόμο για την Ελλάδα πρόγραμμα των Βιομηχανικών Περιοχών. Εκείνη η σύλληψη, παρότι έμεινε ανολοκλήρωτη, έδειχνε έναν δρόμο: σύνδεση δημόσιας βιομηχανικής πολιτικής, περιφερειακής ανάπτυξης, τεχνολογίας και παραγωγής.
Σήμερα χρειάζεται να επανέλθουμε σε αυτή τη στρατηγική, αλλά με όρους 21ου αιώνα.
Βασικές προτάσεις
1. Θεσμοθέτηση ΑΕΠ Γνώσης — GDPK
Να δημιουργηθεί επίσημος συμπληρωματικός δείκτης Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος Γνώσης, υπό δημόσιο έλεγχο, με συμμετοχή ΕΛΣΤΑΤ, πανεπιστημίων, ερευνητικών κέντρων, κοινωνικών φορέων και ανεξάρτητων επιστημόνων.
Ο δείκτης να μετρά:
- δαπάνες έρευνας και ανάπτυξης,
- πατέντες και τεχνολογικές εφαρμογές,
- παραγωγή λογισμικού και αλγορίθμων,
- δημόσια και ιδιωτική καινοτομία,
- επιστημονικές δημοσιεύσεις,
- τεχνολογική επιχειρηματικότητα,
- κοινωνική και συνεταιριστική καινοτομία,
- συμβολή της ελληνικής επιστημονικής διασποράς.
Το GDPK δεν πρέπει να αντικαταστήσει το ΑΕΠ, αλλά να το συμπληρώσει, ώστε να αποκαλύπτει τον πραγματικό παραγωγικό πλούτο της χώρας.
2. Εθνικό Δημόσιο Ταμείο Γνώσης και Καινοτομίας
Ίδρυση δημόσιου ταμείου που θα χρηματοδοτεί έρευνα, τεχνολογία και παραγωγική καινοτομία, με κοινωνικά κριτήρια.
Προτεραιότητες:
- δημόσια υγεία,
- αγροδιατροφή,
- ενέργεια,
- αντισεισμική προστασία,
- κλιματική ανθεκτικότητα,
- ψηφιακές δημόσιες υποδομές,
- τεχνητή νοημοσύνη για κοινωνικές ανάγκες,
- περιφερειακή παραγωγική ανασυγκρότηση.
Όπου υπάρχει δημόσια χρηματοδότηση, να υπάρχει και δημόσια συμμετοχή στα οφέλη: μετοχές, δικαιώματα χρήσης, κοινωνικές ρήτρες, επιστροφή τεχνογνωσίας στο Δημόσιο.
3. Νέες Τεχνόπολεις και Τεχνολογικά Πάρκα στην περιφέρεια
Αναβίωση και εκσυγχρονισμός της ιδέας των Τεχνοπόλεων και των Επιστημονικών – Τεχνολογικών Πάρκων.
Όχι μόνο στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, αλλά σε κάθε περιφέρεια:
- Τεχνολογικό Πάρκο Αγροδιατροφής στη Θεσσαλία και τη Μακεδονία,
- Πάρκο Πράσινης Ενέργειας στη Δυτική Μακεδονία,
- Πάρκο Θαλάσσιας Οικονομίας στο Αιγαίο,
- Πάρκο Πολιτιστικής και Δημιουργικής Τεχνολογίας στην Ήπειρο και την Πελοπόννησο,
- Πάρκο Τεχνητής Νοημοσύνης και Δημόσιων Ψηφιακών Υποδομών στην Αττική και τη Θεσσαλονίκη,
- Ερευνητικοί κόμβοι για κλιματική ανθεκτικότητα σε νησιά και ορεινές περιοχές.
Στόχος: η γνώση να γίνει εργαλείο αποκέντρωσης, όχι νέας συγκέντρωσης πλούτου στην Αθήνα.
4. Πρόγραμμα «Νόστος Γνώσης»
Δημιουργία μεγάλου δημόσιου προγράμματος επιστροφής Ελλήνων ερευνητών και επιστημόνων της διασποράς.
Προτεινόμενα μέτρα:
- πενταετείς ερευνητικές θέσεις με αξιοπρεπείς αμοιβές,
- δημόσια εργαστήρια υψηλής τεχνολογίας,
- στέγαση για νέους ερευνητές,
- φορολογικά κίνητρα για επιστροφή,
- διασύνδεση με πανεπιστήμια, δήμους, συνεταιρισμούς και δημόσιες επιχειρήσεις,
- ειδικές προσκλήσεις για Έλληνες επιστήμονες σε AI, βιοτεχνολογία, ενέργεια, υγεία, μηχανική, περιβάλλον.
Όχι brain gain για λίγους. Κοινωνική επιστροφή της γνώσης για όλους.
5. Δημόσια ψηφιακή και τεχνολογική κυριαρχία
Η Ελλάδα δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από ξένες πλατφόρμες, ξένα clouds, ξένα λογισμικά και ξένα data centers.
Χρειάζεται:
- δημόσιο cloud,
- εθνική υπολογιστική υποδομή υψηλής ισχύος,
- δημόσια πολιτική για τα δεδομένα,
- ανοιχτό λογισμικό στη δημόσια διοίκηση,
- κοινωνικός έλεγχος στους αλγορίθμους που χρησιμοποιεί το κράτος,
- προστασία προσωπικών δεδομένων,
- απαγόρευση μετατροπής της τεχνητής νοημοσύνης σε μηχανισμό επιτήρησης.
Η τεχνολογία πρέπει να υπηρετεί τη Δημοκρατία, όχι το κράτος παρακολούθησης και την αγορά ελέγχου.
6. Σύνδεση πανεπιστημίων, παραγωγής και κοινωνίας
Τα πανεπιστήμια δεν πρέπει να γίνουν παραρτήματα εταιρειών. Πρέπει όμως να βγουν από την απομόνωση.
Προτείνεται:
- δημόσια χρηματοδοτούμενα ερευνητικά προγράμματα με κοινωνικό αντίκτυπο,
- συνεργασία πανεπιστημίων με δήμους, περιφέρειες, νοσοκομεία, συνεταιρισμούς και μικρομεσαίες επιχειρήσεις,
- γραφεία μεταφοράς τεχνογνωσίας με δημόσιο και κοινωνικό έλεγχο,
- προστασία της ακαδημαϊκής ελευθερίας,
- αποτροπή ιδιωτικοποίησης των αποτελεσμάτων δημόσιας έρευνας.
7. Κίνητρα για κοινωνική και συνεταιριστική καινοτομία
Η καινοτομία δεν είναι μόνο startups και funds. Είναι και συνεταιρισμοί, κοινωνικές επιχειρήσεις, δημοτικές επιχειρήσεις, ενεργειακές κοινότητες, αγροτικοί μεταποιητικοί σχηματισμοί.
Προτείνονται:
- ειδικά χρηματοδοτικά εργαλεία για τεχνολογικούς συνεταιρισμούς,
- δημόσιες προμήθειες υπέρ κοινωνικά χρήσιμης καινοτομίας,
- φορολογικά κίνητρα για επιχειρήσεις που επανεπενδύουν σε έρευνα και εργαζομένους,
- ρήτρες αξιοπρεπούς εργασίας σε κάθε επιδοτούμενο πρόγραμμα.
8. Ομόλογα Γνώσης
Έκδοση ειδικών Ομολόγων Γνώσης, με αποκλειστικό σκοπό τη χρηματοδότηση:
- ερευνητικών υποδομών,
- τεχνολογικών πάρκων,
- επιστροφής επιστημόνων,
- δημόσιας υπολογιστικής ισχύος,
- προγραμμάτων AI για υγεία, παιδεία, κλιματική προστασία και δημόσια διοίκηση.
Να μην είναι εργαλεία κερδοσκοπίας, αλλά κοινωνικής επένδυσης με διαφάνεια και δημόσια λογοδοσία.
Πολιτικό συμπέρασμα
Η Ελλάδα δεν είναι φτωχή επειδή δεν έχει δυνατότητες. Είναι φτωχοποιημένη επειδή το παραγωγικό της μοντέλο παραμένει εξαρτημένο, μεταπρατικό, πελατειακό και ολιγαρχικό.
Η γνώση των Ελλήνων δεν πρέπει να συνεχίσει να μετατρέπεται σε πλούτο άλλων χωρών, άλλων εταιρειών και άλλων συμφερόντων. Πρέπει να γίνει βάση μιας νέας σοσιαλιστικής παραγωγικής ανασυγκρότησης.
Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να δημιουργήσουμε περισσότερες startups. Είναι να δημιουργήσουμε μια χώρα όπου:
- η δημόσια παιδεία παράγει γνώση,
- η δημόσια έρευνα στηρίζει την κοινωνία,
- η τεχνολογία υπηρετεί τις λαϊκές ανάγκες,
- η περιφέρεια αποκτά παραγωγική ζωή,
- οι νέοι επιστήμονες δεν ξενιτεύονται,
- η καινοτομία δεν ιδιωτικοποιείται από λίγους,
- η αξία της γνώσης επιστρέφει στον λαό.
Η Ελλάδα χρειάζεται ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο γνώσης.
Όχι γνώση για τα κέρδη των λίγων.
Όχι τεχνολογία για επιτήρηση και ανισότητες.
Όχι έρευνα για εξαγωγή εγκεφάλων.
Αλλά γνώση ως δημόσιο αγαθό, τεχνολογία ως εργαλείο λαϊκής κυριαρχίας και καινοτομία ως μοχλό σοσιαλιστικής, δημοκρατικής και περιφερειακά ισόρροπης ανάπτυξης.
3.6.2026
Κώστας Καρμπέρης
