Η μεγαλύτερη αιμορραγία του Κρατικού Προϋπολογισμού – εκτός από τις δαπάνες των εξοπλισμών της Εθνικής Αμυνας – εστιάζεται στις δαπάνες της Υγείας και των Δημοσίων Εργων. Σ’ αυτούς τους χώρους, επί 10ετίες, γινόταν «Το Μεγάλο Φαγοπότι». Στη Υγεία, αφενός, τα αποτελέσματα είναι πλέον ορατά σε όλους: διαλυμένα και καταχρεωμένα Ταμεία, Δημόσια Νοσοκομεία παραδομένα στις κερδοσκοπικές ορέξεις μια δράκας κλεφτών και καταχραστών, συνειδητά απαξιωμένα προς όφελος των ιδιωτικών συμφερόντων που λυμαίνονται πλέον ανοιχτά τον χώρο. Η «ηλεκτρονική συνταγογράφηση» που προώθησε και καθιέρωση η Κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ είναι μια εξαιρετική πρωτοβουλία στη σωστή κατεύθυνση, που χρειάζεται – κατ’ αρχήν – να υποστηριχθεί από αξιόπιστους και αποτελεσματικούς ελεγκτικούς μηχανισμούς και – στη συνέχεια – να γενικευθεί.

Στον χώρο των δημοσίων υποδομών (Δημόσια Εργα) αφετέρου, η συνολική «υστέρηση» είναι αυταπόδεικτη. Εξήντα χρόνια μετά το τέλος του 2^ου παγκόσμιου Πολέμου και τη λήξη του καταστροφικού Εμφύλιου στη χώρα μας, με έναν «ωκεανό» χρημάτων που δαπανήθηκαν σε κατασκευή και εκσυγχρονισμό υποδομών («Σχέδιο Μάρσαλ», ΜΟΠ, τρία συνεχόμενα ΚΠΣ, ΕΣΠΑ κλπ. κλπ.) η χώρα ακόμα έχει τεράστιες ελλείψεις σε επίπεδο βασικών υποδομών: π.χ. ο οδικός άξονας ΠΑΘΕ εν έτει 2011 δεν είναι ακόμα ολοκληρωμένος!!!

Η ποιότητα των δημόσιων τεχνικών έργων είναι επιεικώς απαράδεκτη (κλασικότατο παράδειγμα το σύγχρονο «γιοφύρι της Αρτας» ο δρόμος Τρίπολη – Καλαμάτα), με συνακόλουθο κόστος τόσο σε ανθρώπινες ζωές, όσο και σε χρήμα – είτε ως δαπάνες επιδιόρθωσης και συντήρησης είτε ως χρηματοοικονομική επίπτωση από τη μη σωστή λειτουργία.

Η Ελλάδα, χώρα της Δυτικής Ευρώπης, μέλος του «σκληρού πυρήνα» των ανεπτυγμένων χωρών της Ε.Ε., βρίσκεται ακόμα στην «εποχή των σπηλαίων» από απόψεως δημοσίων υποδομών.

Την ίδια ώρα το «μεγάλο πάρτυ» των – λιγότερων από 10 – μεγάλων εργοληπτικών επιχειρήσεων συνεχίζεται με αμείωτη ένταση. Η διαπλοκή είναι πλέον οριζόντια, σε όλα σχεδόν τα επίπεδα της πολιτικο-οικονομικής δραστηριότητας, το νομοθετικό πλαίσιο εξυπηρετεί ξεδιάντροπα τα συμφέροντα των μεγαλοεπιχειρηματιών της κατασκευής, σε βάρος του Δημόσιου «συμφέροντος».

Ο πλέον «επιτυχημένος»Υπουργός της καταστροφικής Κυβέρνησης Καραμανλή ήταν ο Σουφλιάς. Ορίστηκε Υπουργός με σκοπό να εξυπηρετήσει με τον καλύτερο τρόπο τα συμφέροντα της ολιγαρχίας του κατασκευαστικού τομέα και το πέτυχε! Πως? Με την πλήρη αποδιάρθρωση και απορρύθμιση της «αγοράς» των Δημοσίων Εργων και την διάλυση του μικρομεσαίου κατασκευαστικού δυναμικού της χώρας. Με ποιόν τρόπο? Με δύο απλές νομοθετικές πρωτοβουλίες:

α) Την τροποποίηση του νόμου περί ανάθεσης Δημοσίων Εργων με την καθιέρωση της πρόσθετης εγγύησης για ποσοστό έκπτωσης πάνω από 12%, κίνηση που κατέστησε τις εργοληπτικές επιχειρήσεις (πλην αυτών της Η’ τάξεως) υποχείριο των Τραπεζών και

β) την κατάργηση των Αναλυτικών Τιμολογίων (που ίσχυαν επί δεκαετίες) και την εισαγωγή του περίφημου Ενιαίου Τιμολογίου (κατ’ ουσίαν την εφαρμογή ενός «τιμοκαταλόγου» εργασιών, χωρίς ανάλυση, χωρίς κατά περίπτωση εξειδίκευση, με τεράστιες ελλείψεις – σκόπιμα μήπως? – με απαγορευτικά χαμηλές τιμές μονάδος σε βασικές εργασίες, που οδηγούσαν σε προφανή αδυναμία τις επιχειρήσεις χωρίς τεράστιο κύκλο εργασιών και οικονομίες κλίμακος).

Πέραν αυτών, των στοχευμένων και μεθοδευμένων κινήσεων Σουφλιά, οι χρόνιες παθογένειες και αδυναμίες του «συστήματος» των Δημοσίων Εργων στη χώρα μας συνεχίζουν να υφίστανται με καταστροφικές επιπτώσεις (όπως προαναφέρθηκε): Ελλειψη Εθνικού Σχεδιασμού Υποδομών (με αποτέλεσμα την απουσία τομεακών και οριζόντιων συνεργειών), καθεστώς ατιμωρησίας και απουσίας ελέγχου στην παραγωγή Δημοσίων Μελετών και Εργων, αδυναμίες των Κρατικών Υπηρεσιών στην διαχείριση του τεχνικού προγράμματός τους κλπ.

Για να μην μακρηγορώ (και με δεδομένη την «εξειδικευμένη» φυσιογνωμία του θέματος), προχωρώ σε κατάθεση συγκεκριμένων προτάσεων στην κατεύθυνση της εξυγίανσης και του εξορθολογισμού του Τομέα των Δημοσίων Μελετών και Εργων:

Να καταργηθεί άμεσα ο Ν. 3263/2005 και να εφαρμοστεί ένα νέο σύστήμα ανάθεσης Δημοσίων Εργων. Ένα τέτοιο σύστημα, που θα μπορούσε να εφαρμοστεί με επιτυχία και θα συνέβαλε στην εξυγίανση και του Κάδου των Εργοληπτών Δημοσίων Εργων, είναι το ακόλουθο: Ο προϋπολογισμός μελέτης να μην κοινοποιείται (να παραμένει μυστικός) και να καλούνται οι υποψήφιοι να κοστολογήσουν μόνοι τους την μελέτη (με συμπλήρωση τιμών μονάδος τιμολογίου). Ανάδοχος να αναδεικνύεται αυτός που θα δώσει την πλησιέστερη στον προϋπολογισμό μελέτης προσφορά. Παράλληλα θα πρέπει να καθιερωθεί η τεκμηριωμένη αιτιολόγηση της προσφοράς (κατά την κρίση της Αναθέτουσας Αρχής) καθώς επίσης και η θεσμοθέτηση της ευθύνης του μελετητή στην ορθή και πλήρη εκπόνηση της μελέτης. Οι ποινές για ελλιπείς μελέτες (που θα συμπαρασύρουν το κόστος στη φάση κατασκευής ή θα δημιουργούν προβλήματα υλοποίησης) να μπορεί να φτάσουν μέχρι και στην αφαίρεση του μελετητικού πτυχίου ακόμα και της άδειας άσκησης επαγγέλματος. Η επαγγελματική και επιστημονική ευθύνη πρέπει επιτέλους να ισχύσει και στον κλάδο των μελετητών (οι εργολήπτες ούτως ή άλλως διακυβεύουν τα κεφάλαιά τους, ενώ οι μελετητές βρίσκονται εσαεί στο απυρόβλητο…).

Να χτυπηθούν οι παθογένειες και οι παράνομες πρακτικές του συστήματος (συνεννόηση στις δημοπρασίες, εξαγορά της απόσυρσης κλπ.) με την καθιέρωση ειδικού σώματος ελέγχου, το οποίο θα παρεισφρέει και θα συλλαμβάνει επ’ αυτοφόρω – με την παρουσία δικαστικού λειτουργού – παρόμοια περιστατικά.

Να καταργηθούν τα Ενιαία Τιμολόγια Εργασιών και να επανεισαχθεί η εφαρμογή των Αναλυτικών Τιμολογίων, σε όλες όμως της κατηγορίες έργων (ακόμα κι εκεί που δεν υπήρχαν π.χ. Πολιτιστικά – Αναστηλωτικά). Κατ’ αρχήν δεν νοείται να υπάρχει κατηγορία εργασιών που να μην περιγράφεται και να μην αναλύεται η τιμή μονάδος και κατά δεύτερον η ανάλυση της τιμής είναι μια βασική παράμετρος της μελέτης ενός έργου. Λόγω του χαμηλού – σε σύγκριση με τις προηγούμενες δεκαετίες – πληθωρισμού δεν υπάρχει ανάγκη τριμηνιαίας αναθεώρησης των βασικών τιμών και του «λ», αλλά θα μπορούσε ο χρονικός ορίζοντας αυτός να γίνει ετήσιος ή και ακόμα μεγαλύτερος.

Να καθιερωθεί (θεσμοθετημένα) Εθνικός Σχεδιασμός Υποδομών και Δημοσίων Εργων, με καθοριστική κοινωνική συμμετοχή και κοινωνικό έλεγχο.

Εκτός όμως από το «σύστημα» παραγωγής των Δημοσίων Εργων, πάσχει έντονα και το αντίστοιχο των ιδιωτικών τεχνικών Εργων. Δεν είναι τυχαία η – κλασική πλέον – αναφορά στις Πολεοδομίες, ως η μια εκ των διαχρονικών «πληγών» της κακοδιαχείρησης, του αναποτελεσματικού Κράτους και της παραγωγής ανομίας. Δεν είναι άσχετη η κακή ποιότητα των κατασκευαζόμενων (και) ιδιωτικών έργων (κυρίως κτιρίων μαζικής στέγασης – αστικές πολυκατοικίες κλπ.).

Το ζήτημα είναι πολύ βαθύτερο και πολύ πιο πολύπλοκο, άπτεται δε των βασικών χωροταξικών και πολεοδομικών αρχών (λέμε τώρα…) που ίσχυσαν κατά τον σχεδιασμό (λέμε τώρα…) του μεταπολεμικού αστικού περιβάλλοντος. Ας μην το αναλύσουμε εδώ, έχουν άλλωστε καταναλωθεί τόνοι μελάνης και ατελείωτες ώρες συζητήσεων και διαβουλεύσεων πάνω στο ζήτημα αυτό.

Ας θεωρηθούν οι ακόλουθες (λίγες και αποσπασματικές είναι η αλήθεια) προτάσεις ως μια μικρή συμβολή στην κατεύθυνση της ορθολογικής αναδιοργάνωσης των ιδιωτικών τεχνικών έργων και της βελτίωσης της ποιότητας ζωής:

Κατάργηση των Υπηρεσιών Πολεοδομίας με τη σημερινή του μορφή και τον σημερινό τους ρόλο. Αφού κατ’ ουσίαν δεν επιτελούν τον ελεγκτικό τους ρόλο ας πάψουν να αποτελούν ένα – άχρηστο και παρασιτικό – ενδιάμεσο στάδιο από την παραγωγή της μελέτης στην κατασκευή του έργου. Αντ’ αυτών ας δημιουργηθεί «Μητρώο Μελετητών και Κατασκευαστών Ιδιωτικών Εργων», με εκχώρηση αρμοδιοτήτων (στο πνεύμα των Συμβολαιογράφων και της εκχώρησης δημόσιας Εξουσίας που αυτοί έχουν) και με παράλληλη μετακύλιση της ευθύνης σ’ αυτούς (στους μελετητές και τους κατασκευαστές δηλαδή). Οι σημερινές Πολεοδομίες μπορούν να διατηρηθούν ως Γραφεία τήρησης στατιστικών στοιχείων οικοδομικής δραστηριότητας αλλά και Ελέγχου της εφαρμογής των σχεδίων πόλης.

Δύο ακόμα προτάσεις μεταρρυθμίσεων, πολεοδομικού και χωροταξικού περιεχομένου:

Να συσταθεί μια διεπιστημονική επιτροπή που να καταλήξει σε κωδικοποίηση των κτιριολογικών τυπολογιών ανά περιοχή (μέσα από μελέτη και τεκμηρίωση των αρχιτεκτονικών τυπολογικών μορφών που έχουν καθιερωθεί σε κάθε τόπο διαχρονικά) και αυτοί οι 2-3 τύποι να είναι δεσμευτικοί για κάθε έναν που επιθυμεί να οικοδομήσει ιδιωτικό κτίριο κατοικίας. Με αυτό τον τρόπο εξορθολογίζεται η σημερινή χαοτική οικοδόμηση, αναδεικνύονται και διασώζονται οι παραδοσιακές αρχιτεκτονικές τυπολογικές μορφές κάθε τόπου, μειώνεται το κόστος κατασκευής, οργανώνονται καλύτερα οι δημόσιες υποδομές, μπαίνει τάξη στη σημερινή άναρχη πανσπερμία άσχημων και παράταιρων κτιρίων. Ολη η Ευρώπη έτσι διατήρησε την αρχιτεκτονική φυσιογνωμία των οικισμών της (μεγάλων ή μικρότερων). Συμπληρωματικά σε αυτό μπορεί και πρέπει να προστεθεί η αναμόρφωση και ο επαναπροσδιορισμός του συντελεστή δόμησης και των λοιπών κριτηρίων δόμησης (ύψος, κάλυψη, «δ», πρασιά κλπ.) Επειδή είναι προφανές ότι μια τέτοια πρόταση δεν είναι εύκολο να εφαρμοστεί οριζόντια και άμεσα σε όλη τη χώρα, θα μπορούσε να θεσμοθετηθεί κατ’ αρχήν η εφαρμογή της σε οικισμούς με πληθυσμό μικρότερο ενός ορίου (π.χ. κάτω των 10.000 κατοίκων). Σε συνδυασμό με μια συγκροτημένη πολιτική περιφερειακής ανάπτυξης και αποκέντρωσης θα μπορούσε να αλλάξει η φυσιογνωμία της χώρας μέσα σε λίγες (ελάχιστες) δεκαετίες!

Να καταργηθεί («άπαξ και δια παντός») η εκτός σχεδίου δόμηση. Δυνατότητα δόμησης να υπάρχει μόνο εντός σχεδίου πόλης. Να φροντίσει, παράλληλα, το Κράτος να προωθήσει συστηματικά ευρείας κλίμακας – μελετημένες και οργανωμένες όμως – επεκτάσεις σχεδίων πόλης, με βάση τις πραγματικές ανάγκες του κάθε τόπου και τις προοπτικές που δίνονται από τα κατά τόπους Ολοκληρωμένα Πολεοδομικά και Χωροταξικά Σχέδια (τα οποία πρέπει άμεσα να εκπονηθούν όπου δεν υπάρχουν). Ημίμετρα όπως αυτό που πρότεινε η Υπουργός ΠΕΚΑ Τίνα Μπιρμπίλη (για την καθιέρωση του ορίου αρτιότητας των 10.στρεμάτων σε ζώνες προστασίας NATURA) είναι μεν στη σωστή κατεύθυνση, όμως ο αποσπασματικός και εξειδικευμένος χαρακτήρας τους δημιουργεί προβλήματα ταξικών διακρίσεων και κοινωνικών ανισορροπιών. Η γενικευμένη (οριζόντια και απόλυτη) εφαρμογή ενός μέτρου καθολικής αντιμετώπισης – μπορεί πρόσκαιρα να δημιουργήσει «κραδασμούς», όμως μεσο-μακροπρόθεσμα θα αλλάξει την όψη της Ελλάδας.